Nastanak srednje klase u socijalističkoj SFRJ, bio je rezultat specifičnog spoja industrijalizacije, urbanizacije i političkih reformi koje su transformisale društvenu strukturu nakon 1945. godine.
Ključne faze nastanka
- Posleratni period (1945–1950-e): Inicijalna faza bila je obeležena eliminacijom predratne buržoazije i uspostavljanjem nove „vladajuće klase“ birokrata i partijskih funkcionera. Obrazovanje i zdravstvo postali su prioritet, što je postavilo temelje za stručni kadar.
- Privredna reforma 1965: Ova reforma uvela je elemente tržišne ekonomije „tržišni socijalizam“, što je omogućilo veću autonomiju preduzeća i rast životnog standarda. To je bio ključni momenat za konsolidaciju srednje klase koja je počela da se identifikuje kroz potrošnju i stil života.
- Period 1960-ih i 1970-ih: Srednja klasa se zvanično prepoznaje na srednjim nivoima partije i države. Razvijaju se specifični „srednji slojevi“ koji obuhvataju inženjere, lekare, profesore i stručnjake u državnim preduzećima.
Karakteristike jugoslovenske srednje klase
- Obrazovni profil: Visok nivo obrazovanja bio je primarni put ka društvenoj pokretljivosti. Reforma školstva i usmereno obrazovanje dodatno su oblikovali profile stručnjaka.
- Kultura potrošnje: Za razliku od klasičnog sovjetskog modela, jugoslovenska srednja klasa imala je pristup zapadnim robama i mogućnost putovanja, što je oblikovalo njenu „imaginaciju“ kao dijela evropskog kulturnog prostora.
- Ideološki položaj: Srednja klasa je funkcionisala kao „ideološki agent“ koji je pacifikovao klasne sukobe između radništva i države, ali je često bila u procjepu između socijalističkih ideala i težnje ka zapadnom standardu.
- Stambena politika: Pripadnost ovoj klasi često je podrazumijevala dobijanje društvenih stanova u urbanim centrima, što je bila ključna beneficija sistema.
Danas se u sociološkim analizama ističe da je nestankom SFRJ došlo do urušavanja ove klase, koja je u postsocijalističkom periodu zamenjena novom polarizacijom društva.
Srednja klasa u socijalističkoj Jugoslaviji djelovala je kao ideološki agent prvenstveno kroz ulogu stabilizatora sistema i „amortizera“ društvenih konflikata. Iako zvanična dogma dugo nije priznavala postojanje klasične srednje klase (insistirajući na „radnom narodu“), njena funkcija bila je ključna za održavanje društvenog mira i legitimiteta režima.
Evo ključnih načina na koje je ovaj sloj vršio funkciju ideološkog agenta:
1. Pacifikacija klasnog sukoba
Srednja klasa (stručnjaci, inženjeri, prosvetni i zdravstveni radnici) služila je kao tampon zona između vladajuće birokratije i radničke klase. Kroz poboljšanje životnog standarda i mogućnost vertikalne pokretljivosti, ovaj sloj je suzbijao radikalne zahteve odozdo, stvarajući privid društvenog konsenzusa o „uspjehu socijalizma“.
2. Legitimacija „tržišnog socijalizma“
Kroz kulturu potrošnje i specifičan stil života (putovanja u inostranstvo, kupovina zapadne robe, vikendice), srednja klasa je legitimisala jugoslovenski model kao „humaniji“ i „napredniji“ od sovjetskog. Oni su bili dokaz da socijalizam može pružiti moderan, „zapadni“ standard, što je bila ključna ideološka poluga u hladnoratovskom kontekstu.
3. Operacionalna ideologija svakodnevice
Dok je partija brinula o apstraktnim ciljevima komunizma, srednja klasa je u praksi sprovodila tzv. operacionalnu ideologiju. To je podrazumijevalo:
- Samoupravljanje kao paravan: Srednji slojevi (tehnostruktura) često su koristili samoupravne norme kao alibi za sprovođenje sopstvenih interesa i ciljeva efikasnosti, čime su ublažavali rigidnost partijske kontrole.
- Promocija modernosti: Kroz rad u medijima, prosveti i kulturi, ovaj sloj je širio vrijednosti modernizma, sekularizma i racionalizacije, što je bilo u skladu sa državnim ciljem transformacije „zaostalog“ društva.
4. Imaginacija politike i stabilnost
Srednja klasa je kreirala „imaginaciju politike“ koja je fokus pomijerala sa borbe za vlast na borbu za kvalitet života. Time su depolitizovali šire narodne mase, jer su njihovi ideali postali standardi kojima su svi težili. Njihova brojnost i relativno blagostanje pružali su opštu stabilnost društvu, jer je socio-klasna osnova za revoluciju ili pobunu postajala sve uža.
Depolitizacija narodnih masa u socijalističkoj Jugoslaviji putem srednje klase vršena je suptilnim mehanizmima koji su fokus javnosti prebacili sa političkog odlučivanja na privatnu sferu i potrošnju. Srednja klasa je u ovom procesu djelovala kao „model poželjnog života“ koji je pasivizirao radništvo na nekoliko nivoa:
1. Preusmeravanje na potrošačku kulturu (Konzumerizam)
Uvođenje elemenata tržišne ekonomije 1960-ih omogućilo je rast životnog standarda. Srednja klasa je postala nosilac novog stila života fokusiranog na:
- Privatne investicije: Kupovina automobila (čuveni „Fića“ ili „Tristać“), televizora i bele tehnike postali su primarni životni ciljevi.
- Kulturu vikendica: Masovna izgradnja vikendica omogućila je građanima da se vikendom povuku iz gradskih centara i političkih dešavanja u privatnu izolaciju.
- Putovanja: Odlazak u Trst u kupovinu ili na letovanja stvorio je privid pripadnosti zapadnom srednjem sloju, čime je splasnuo interes za radikalne političke promene.
2. „Profesionalizacija“ umesto političkog angažmana
Srednja klasa, koja se sastojala od inženjera, direktora i stručnjaka, promovisala je ideju da su društveni problemi tehnička, a ne politička pitanja.
- Ekspertokratija: Verovalo se da stručnjaci treba da vode preduzeća, što je marginalizovalo stvarnu moć radničkih saveta i samoupravljanja.
- Zadovoljstvo statusom: Kroz visoke plate i privilegije (poput društvenih stanova), ovaj sloj je postao direktno zavistan od stabilnosti Partije, pa je svako političko talasanje video kao pretnju sopstvenom komforu.
3. Pacifikacija kroz „Društveni ugovor“
Režim je srednjoj klasi ponudio prećutni dogovor: politička pasivnost u zamenu za visok standard.
- Narodne mase su videle da se obrazovanjem i lojalnošću može dostići nivo srednje klase, što je stvorilo „aspirativnu depolitizaciju“ – umesto borbe za politička prava, ljudi su se borili za napredovanje na društvenoj lestvici.
- Srednja klasa je delovala kao „amortizer“ koji je radničkoj klasi prenosio poruku da je sistem stabilan i da nudi budućnost, čime su neutralisani potencijalni socijalni nemiri.
4. Estetizacija politike
Politički skupovi i rituali (poput proslava Dana mladosti) postali su više estetski događaji i spektakli nego mesta realnog političkog dijaloga. Srednja klasa je kroz medije i kulturu oblikovala taj spektakl, čineći politiku predmetom posmatranja, a ne aktivnog učestvovanja.
Na taj način, narodne mase su prestale da budu „politički subjekti“ koji traže promenu sistema i postale su „potrošači“ i „korisnici usluga“ koji su merili uspeh države debljinom novčanika i dostupnošću robe.
Jasminka Nikolić ex Brdarević
11.januar 2026.
